1. Can chi là gì?
Can chi là hệ ký hiệu đo thời gian của phương Đông, ghép một trong 10 thiên can với một trong 12 địa chi để đặt tên cho từng năm, tháng, ngày, giờ, ví dụ Giáp Tý, Canh Ngọ. Trong Tử Vi, can chi là dữ liệu đầu vào của mọi bước lập lá số, từ an cung Mệnh, định Cục đến an phần lớn các sao.
Tên gọi là cách nói gọn của hai cụm Hán Việt:
- Can (干): nghĩa gốc là thân cây, cái gốc. Can tượng trưng cho trời, nên gọi đầy đủ là thiên can.
- Chi (支): nghĩa là cành, nhánh. Chi tượng trưng cho đất, nên gọi đầy đủ là địa chi.
Hình ảnh gốc và cành nói đúng quan hệ của hai bên: can là trục chính, chi là nhánh phối theo. Ghép một can với một chi, ta được một đơn vị thời gian có tên riêng. Theo kinh nghiệm của Thầy Trình Minh Đức, bản chất của can chi là một phép đếm để đo thời gian, và mọi môn mệnh lý phương Đông đều dựng trên phép đếm này. Tử Vi được lập ra dựa trên ba trụ lý thuyết là can chi, ngũ hành và âm dương.
2. Vị trí và vai trò của can chi trong lá số
Can chi nằm ở tầng thấp nhất của lá số, thấp hơn cả cung và sao. Trước khi an được bất kỳ sao nào, người lập số phải đổi ngày sinh sang âm lịch rồi lấy ra bốn dữ kiện:
- Can chi năm sinh: dữ kiện quan trọng nhất. Từ đây ra tuổi, bản mệnh, âm dương nam nữ, và an rất nhiều sao.
- Tháng sinh: Tử Vi dùng số thứ tự tháng âm lịch để an cung Mệnh, cung Thân và các sao theo tháng.
- Ngày sinh: dùng số ngày âm lịch, cùng với Cục để an sao Tử Vi.
- Giờ sinh: dùng địa chi của giờ, từ giờ Tý đến giờ Hợi, để an cung Mệnh, cung Thân và các sao theo giờ.
Sai một chữ can hay một chữ chi ở đầu vào thì cả lá số lệch theo. Đó là lý do phần lớn lỗi lập lá số đến từ việc lấy nhầm năm âm lịch hoặc nhầm giờ sinh.
2.1. Can chi, nạp âm và bản mệnh khác nhau thế nào?
Ba khái niệm này hay bị gộp, nhưng thật ra đứng ở ba tầng nối tiếp nhau.
| Tiêu chí | Can chi | Ngũ hành nạp âm | Bản mệnh |
|---|---|---|---|
| Bản chất | Tên gọi của một đơn vị thời gian | Phép quy một cặp can chi ra một hành | Hành đại diện của một người |
| Ví dụ | Giáp Tý | Giáp Tý thuộc Hải Trung Kim | Người tuổi Giáp Tý mệnh Kim |
| Vai trò | Dữ liệu đầu vào | Phép tính trung gian | Kết quả để luận |
Theo kinh nghiệm của Thầy Đức, nạp âm chính là phương pháp tính bằng can chi, và muốn quy ra ngũ hành nạp âm thì kiểu gì cũng phải quy về can chi.
3. Hai tập đóng và vòng 60 can chi
3.1. Mười thiên can
| Thứ tự | Can | Âm dương | Hành | Phương |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Giáp (甲) | Dương | Mộc | Đông |
| 2 | Ất (乙) | Âm | Mộc | Đông |
| 3 | Bính (丙) | Dương | Hỏa | Nam |
| 4 | Đinh (丁) | Âm | Hỏa | Nam |
| 5 | Mậu (戊) | Dương | Thổ | Trung ương |
| 6 | Kỷ (己) | Âm | Thổ | Trung ương |
| 7 | Canh (庚) | Dương | Kim | Tây |
| 8 | Tân (辛) | Âm | Kim | Tây |
| 9 | Nhâm (壬) | Dương | Thủy | Bắc |
| 10 | Quý (癸) | Âm | Thủy | Bắc |
Chi tiết từng can và cách can tác động lên lá số có ở bài thiên can.
3.2. Mười hai địa chi
| Thứ tự | Chi | Âm dương | Hành | Con giáp | Tháng âm lịch | Giờ |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Tý (子) | Dương | Thủy | Chuột | Tháng Mười một | 23h đến 1h |
| 2 | Sửu (丑) | Âm | Thổ | Trâu | Tháng Chạp | 1h đến 3h |
| 3 | Dần (寅) | Dương | Mộc | Hổ | Tháng Giêng | 3h đến 5h |
| 4 | Mão (卯) | Âm | Mộc | Mèo | Tháng Hai | 5h đến 7h |
| 5 | Thìn (辰) | Dương | Thổ | Rồng | Tháng Ba | 7h đến 9h |
| 6 | Tỵ (巳) | Âm | Hỏa | Rắn | Tháng Tư | 9h đến 11h |
| 7 | Ngọ (午) | Dương | Hỏa | Ngựa | Tháng Năm | 11h đến 13h |
| 8 | Mùi (未) | Âm | Thổ | Dê | Tháng Sáu | 13h đến 15h |
| 9 | Thân (申) | Dương | Kim | Khỉ | Tháng Bảy | 15h đến 17h |
| 10 | Dậu (酉) | Âm | Kim | Gà | Tháng Tám | 17h đến 19h |
| 11 | Tuất (戌) | Dương | Thổ | Chó | Tháng Chín | 19h đến 21h |
| 12 | Hợi (亥) | Âm | Thủy | Lợn | Tháng Mười | 21h đến 23h |
Trên lá số, 12 chi này cũng là 12 ô cố định của địa bàn. Cung Dần luôn ở góc dưới bên trái, các cung xếp theo vòng. Cột “tháng âm lịch” giải thích vì sao khi an cung Mệnh người ta khởi tháng Giêng tại cung Dần. Phần sâu hơn về 12 chi, các quan hệ hợp, xung, hình, hại nằm ở bài địa chi.
3.3. Quy tắc ghép: vì sao chỉ có 60 cặp
Quy tắc duy nhất là can dương chỉ ghép với chi dương, can âm chỉ ghép với chi âm. Không bao giờ có Giáp Sửu hay Ất Tý.
- Đặt 10 can và 12 chi thành hai vòng quay, cùng tiến một bước mỗi lần: Giáp Tý, Ất Sửu, Bính Dần, Đinh Mão…
- Hết 10 can ở Quý Dậu thì can quay lại Giáp trong khi chi còn Tuất, Hợi. Cặp thứ 11 là Giáp Tuất.
- Phải tới bước thứ 60 thì cả hai vòng mới cùng về điểm đầu, vì 60 là bội số chung nhỏ nhất của 10 và 12.
- Trong 120 cặp tưởng tượng (10 nhân 12), một nửa bị loại vì lệch âm dương, còn đúng 60 cặp.
Vòng 60 cặp này gọi là lục thập hoa giáp, khởi từ Giáp Tý và kết thúc ở Quý Hợi. Bảng đủ 60 cặp kèm nạp âm từng cặp nằm ở bài đó.
3.4. Cách tính nhanh can chi của một năm
Với năm dương lịch, bạn có thể tính bằng phép chia lấy số dư:
- Tìm can: lấy năm chia 10, lấy số dư. Dư 0 là Canh, 1 là Tân, 2 là Nhâm, 3 là Quý, 4 là Giáp, 5 là Ất, 6 là Bính, 7 là Đinh, 8 là Mậu, 9 là Kỷ. Nói cách khác, chỉ cần nhìn số cuối của năm.
- Tìm chi: lấy năm chia 12, lấy số dư. Dư 0 là Thân, 1 là Dậu, 2 là Tuất, 3 là Hợi, 4 là Tý, 5 là Sửu, 6 là Dần, 7 là Mão, 8 là Thìn, 9 là Tỵ, 10 là Ngọ, 11 là Mùi.
- Ví dụ: 2024 chia 10 dư 4 là Giáp, chia 12 dư 8 là Thìn. Năm 2024 là Giáp Thìn. Kiểm tra: Giáp dương, Thìn dương, hợp lệ.
Can chi năm đổi vào Tết, không đổi vào ngày 1 tháng 1
Tử Vi dùng thái âm lịch nên can chi năm đổi vào thời điểm Tết Nguyên đán. Môn Tứ Trụ dùng lịch tiết khí nên đổi năm vào tiết Lập xuân. Theo kinh nghiệm của Thầy Đức, mỗi loại lịch định vị can chi một kiểu, hai cái đó khác nhau, học môn nào phải theo lịch của môn đó. Người sinh trong tháng 1 hoặc đầu tháng 2 dương lịch cần kiểm tra kỹ, chi tiết ở bài năm sinh âm lịch trong Tử Vi.
3.5. Can của từng cung trên lá số
Ngoài can chi của năm, mỗi cung trên lá số cũng có một can riêng. Can của cung tính từ can năm sinh, theo quy tắc thường gọi là ngũ hổ độn: biết can năm thì biết can của cung Dần, rồi đếm thuận các cung tiếp theo.
| Can năm sinh | Can của cung Dần | Đếm thuận tiếp |
|---|---|---|
| Giáp, Kỷ | Bính Dần | Đinh Mão, Mậu Thìn… |
| Ất, Canh | Mậu Dần | Kỷ Mão, Canh Thìn… |
| Bính, Tân | Canh Dần | Tân Mão, Nhâm Thìn… |
| Đinh, Nhâm | Nhâm Dần | Quý Mão, Giáp Thìn… |
| Mậu, Quý | Giáp Dần | Ất Mão, Bính Thìn… |
Hai cung Tý, Sửu nhận can nối tiếp từ cung Hợi. Can chi của cung an Mệnh chính là thứ dùng để định Cục, xem từng bước ở bài cách tính Cục.
4. Ứng dụng: mỗi phần của can chi an ra những gì trên lá số
Đây là phần giúp bạn đọc lá số nhanh hơn. Khi biết một sao an theo can hay theo chi, bạn sẽ hiểu vì sao hai người cùng con giáp vẫn khác nhau nhiều, và vì sao hai người khác con giáp vẫn có những sao giống hệt nhau.
4.1. Những gì an theo can năm sinh
Can năm sinh là chữ đứng trước trong tuổi. Mười can cho mười bộ sao khác nhau.
- Lộc Tồn: Giáp ở Dần, Ất ở Mão, Bính và Mậu ở Tỵ, Đinh và Kỷ ở Ngọ, Canh ở Thân, Tân ở Dậu, Nhâm ở Hợi, Quý ở Tý. Lộc Tồn không bao giờ đóng ở Thìn, Tuất, Sửu, Mùi.
- Kình Dương và Đà La: luôn giáp hai bên Lộc Tồn, nên cũng an theo can.
- Thiên Khôi và Thiên Việt: Giáp, Mậu, Canh ở Sửu và Mùi. Ất, Kỷ ở Tý và Thân. Bính, Đinh ở Hợi và Dậu. Tân ở Dần và Ngọ. Nhâm, Quý ở Mão và Tỵ.
- Tứ Hóa: mỗi can làm bốn sao hóa thành Lộc, Quyền, Khoa, Kỵ. Ví dụ tuổi Giáp thì Liêm Trinh hóa Lộc, Phá Quân hóa Quyền, Vũ Khúc hóa Khoa, Thái Dương hóa Kỵ. Bảng đủ 10 can và cách an nằm ở bài an Tứ Hóa.
- Triệt: Giáp, Kỷ ở Thân Dậu. Ất, Canh ở Ngọ Mùi. Bính, Tân ở Thìn Tỵ. Đinh, Nhâm ở Dần Mão. Mậu, Quý ở Tý Sửu.
- Can của 12 cung: như mục 3.5, từ đó ra Cục.
Hệ quả dễ thấy: hai người tuổi Giáp Tý và Giáp Ngọ khác con giáp nhưng có chung Lộc Tồn ở Dần, chung Khôi Việt ở Sửu Mùi, chung bộ Tứ Hóa và chung Triệt ở Thân Dậu.
4.2. Những gì an theo chi năm sinh
Chi năm sinh là con giáp. Mười hai chi cho mười hai cách bày các sao sau:
- Vòng Thái Tuế: Thái Tuế đóng đúng ở chi năm sinh, rồi 11 sao còn lại an thuận mỗi cung một sao. Không phân nam nữ.
- Thiên Mã: tuổi Thân, Tý, Thìn ở Dần. Tỵ, Dậu, Sửu ở Hợi. Dần, Ngọ, Tuất ở Thân. Hợi, Mão, Mùi ở Tỵ.
- Đào Hoa: tuổi Hợi, Mão, Mùi ở Tý. Dần, Ngọ, Tuất ở Mão. Tỵ, Dậu, Sửu ở Ngọ. Thân, Tý, Thìn ở Dậu.
- Hoa Cái, Kiếp Sát: cũng an theo tam hợp tuổi, đi kèm Thiên Mã.
- Hỏa Tinh, Linh Tinh: cung khởi tính theo chi năm, rồi đếm theo giờ sinh.
Hệ quả ngược lại: hai người tuổi Giáp Tý và Bính Tý cùng con giáp nên chung vòng Thái Tuế, chung Thiên Mã ở Dần, chung Đào Hoa ở Dậu, nhưng khác hẳn Lộc Tồn, Khôi Việt và Tứ Hóa.
4.3. Những gì cần cả can lẫn chi
- Bản mệnh: cặp can chi năm sinh quy ra nạp âm. Giáp Tý là Hải Trung Kim, Bính Tý là Giản Hạ Thủy. Cùng tuổi Tý mà khác bản mệnh.
- Tuần: an theo tuần giáp của năm sinh, tức nhóm 10 năm bắt đầu bằng chữ Giáp. Các năm từ Giáp Tý đến Quý Dậu có Tuần ở Tuất Hợi. Từ Giáp Tuất đến Quý Mùi ở Thân Dậu. Từ Giáp Thân đến Quý Tỵ ở Ngọ Mùi. Từ Giáp Ngọ đến Quý Mão ở Thìn Tỵ. Từ Giáp Thìn đến Quý Sửu ở Dần Mão. Từ Giáp Dần đến Quý Hợi ở Tý Sửu.
- Cục: cần can chi của cung an Mệnh, mà can cung lại tính từ can năm.
Tuần, Triệt sinh ra từ chính phép đếm can chi
Theo kinh nghiệm của Thầy Đức, bất kỳ thứ gì được cấu tạo từ phép đếm can chi thì đều có Tuần, Triệt, vì Tuần, Triệt sinh ra từ sự lệch nhịp giữa 10 can và 12 chi. Mỗi tuần giáp chỉ có 10 can mà phải phủ 12 chi, nên luôn dư ra hai chi không có can, đó chính là chỗ Tuần đóng. Hiểu được gốc này, bạn sẽ không còn thấy Tuần, Triệt là thứ bí ẩn. Ý nghĩa khi Tuần, Triệt án ngữ cung Mệnh được giải ở bài cách Mệnh gặp Tuần.
4.4. Những gì an theo tháng, ngày, giờ
Với ba cột còn lại, Tử Vi chủ yếu dùng số thứ tự và địa chi, không dùng can.
- Tháng: an cung Mệnh, cung Thân (cùng giờ), Tả Phù, Hữu Bật và một số sao theo tháng.
- Ngày: cùng với Cục an sao Tử Vi, từ đó ra 14 chính tinh. Ngày còn dùng để an một số sao nhỏ như Tam Thai, Bát Tọa.
- Giờ: an cung Mệnh, cung Thân, Văn Xương, Văn Khúc, Địa Không, Địa Kiếp và nhiều sao khác. Chi tiết ở bài giờ sinh trong Tử Vi.
4.5. Quan hệ giữa các chi khi luận cung
Vì 12 cung đóng ở 12 chi, các quan hệ giữa chi trở thành quan hệ giữa cung:
- Tam hợp: Thân Tý Thìn, Dần Ngọ Tuất, Tỵ Dậu Sửu, Hợi Mão Mùi. Đây là khung của tam phương tứ chính.
- Lục xung: hai chi đối diện nhau như Tý Ngọ, Mão Dậu. Đây là quan hệ xung chiếu giữa hai cung đối.
- Lục hợp: các cặp Tý Sửu, Dần Hợi, Mão Tuất, Thìn Dậu, Tỵ Thân, Ngọ Mùi. Trên lá số gọi là nhị hợp.
5. Can chi trong vận hạn
Can chi không dừng ở lá số gốc. Mỗi năm, mỗi tháng, mỗi ngày đều có can chi riêng, và Tử Vi dùng chúng để an các sao lưu.
- Can của năm xem hạn: cho Lưu Lộc Tồn, Lưu Kình Dương, Lưu Đà La và Lưu Tứ Hóa của năm đó. Ví dụ năm Giáp Thìn có Lưu Lộc Tồn ở Dần, Liêm Trinh lưu hóa Lộc.
- Chi của năm xem hạn: cho Lưu Thái Tuế, Lưu Thiên Mã và cung tiểu hạn. Năm Thìn thì Lưu Thái Tuế ở Thìn.
- Can của cung đại vận: một số người còn dùng can của cung đại vận để an Tứ Hóa riêng cho 10 năm đó.
Muốn xem từng năm có những sao lưu nào chạm vào cung Mệnh và các cung quan trọng, bạn có thể tra ở trang xem tiểu vận. Với chặng 10 năm, xem ở trang xem đại vận.
Mẹo đọc năm hạn bằng can chi
Khi bước vào một năm mới, bạn chỉ cần hỏi hai câu. Can năm nay làm sao nào hóa Lộc, hóa Kỵ, và Lưu Lộc Tồn rơi vào cung nào của mình? Chi năm nay đặt Lưu Thái Tuế ở cung nào, có chiếu vào Mệnh không? Hai câu này cho bạn khung của năm trước khi đi vào chi tiết.
6. Ví dụ minh họa
6.1. Tuổi Canh Ngọ (năm âm lịch 1990)
- Can Canh: Lộc Tồn ở Thân, Kình Dương ở Dậu, Đà La ở Mùi. Khôi Việt ở Sửu và Mùi. Triệt ở Ngọ Mùi. Tứ Hóa theo can Canh.
- Chi Ngọ: Thái Tuế ở Ngọ. Thiên Mã ở Thân. Đào Hoa ở Mão.
- Cả hai: Canh Ngọ là Lộ Bàng Thổ, bản mệnh Thổ. Canh Ngọ thuộc tuần Giáp Tý nên Tuần ở Tuất Hợi.
- Can cung: tuổi Canh thì cung Dần là Mậu Dần. Nếu Mệnh an tại Mão thì cung Mệnh là Kỷ Mão, nạp âm Thành Đầu Thổ, ra Thổ Ngũ Cục.
Chỉ từ hai chữ Canh Ngọ, bạn đã đặt được gần 15 sao lên lá số trước khi cần tới tháng, ngày, giờ.
6.2. Hai người cùng tuổi Tý
- Giáp Tý: Hải Trung Kim, Lộc Tồn ở Dần, Tuần ở Tuất Hợi, Triệt ở Thân Dậu.
- Bính Tý: Giản Hạ Thủy, Lộc Tồn ở Tỵ, Tuần ở Thân Dậu, Triệt ở Thìn Tỵ.
- Điểm chung: Thái Tuế ở Tý, Thiên Mã ở Dần, Đào Hoa ở Dậu.
Cùng “tuổi chuột” nhưng khác bản mệnh, khác Lộc Tồn, khác Tuần Triệt. Đó là lý do không bao giờ luận Tử Vi chỉ bằng con giáp.
7. Lưu ý và hiểu lầm thường gặp
- Nhầm can chi với con giáp: con giáp chỉ là chữ chi. Thiếu can thì chưa đủ để lập lá số.
- Quên mốc Tết: lấy năm dương lịch áp thẳng làm can chi sẽ sai cả tuổi, bản mệnh, Lộc Tồn, Tứ Hóa.
- Tự ghép cặp lệch: không tồn tại Giáp Sửu, Ất Dần. Chỉ có đúng 60 cặp.
- Nhầm giờ quanh nửa đêm: giờ Tý bắt đầu từ 23h. Sinh từ 23h đến trước 0h là chuyện cần xét kỹ, vì liên quan tới việc tính sang ngày hôm sau hay không.
- Dùng lịch tiết khí cho Tử Vi: Tử Vi dùng thái âm lịch. Dùng mốc Lập xuân là lẫn sang Tứ Trụ.
Hiểu lầm thường gặp: cùng con giáp thì số giống nhau?
Không phải vậy. Con giáp chỉ là một trong nhiều dữ kiện. Hai người cùng tuổi Tý có thể khác can, khác bản mệnh, khác Lộc Tồn, khác Tứ Hóa. Ngay cả cùng can chi năm, chỉ cần khác tháng, ngày hay giờ thì cung Mệnh, Cục và 14 chính tinh đã bày khác hẳn. Các câu kiểu “tuổi này năm nay xui” chỉ dựa vào một chữ chi, nên chỉ đáng để tham khảo, không nên lo lắng.
Can chi của bạn đã đặt những sao nào lên lá số?
Từ can chi năm sinh, tháng, ngày, giờ của bạn có thể dựng nên cả lá số với Lộc Tồn, Tứ Hóa, vòng Thái Tuế, Tuần Triệt và 14 chính tinh ở đúng chỗ. Bạn có thể lập lá số Tử Vi và xem luận giải trọn đời để thấy các lớp này kết hợp với nhau ra sao.