
1. Thiên can là gì?
Thiên can là hệ gồm 10 ký hiệu Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý, dùng để đánh dấu thời gian trong lịch pháp phương Đông. Trong Tử Vi, can của năm sinh quyết định Tứ Hóa, Lộc Tồn, Kình Dương, Đà La, Thiên Khôi, Thiên Việt, Triệt và can của 12 cung.
Tên gọi gồm hai chữ Hán Việt:
- Thiên (天): trời.
- Can (干): thân, cuống chính của cây.
Người xưa ghép “can” với “chi” để nói can thuộc trời, chi thuộc đất. Thiên can còn gọi là thập can, tức mười can. Vì luôn đi cùng 12 địa chi, hai hệ thường được gọi chung là can chi.
Hình ảnh dễ nhớ: nếu địa chi là 12 căn phòng của một ngôi nhà, thì thiên can là 10 kiểu ánh sáng chiếu vào nhà theo từng năm. Phòng vẫn là phòng ấy, nhưng năm Giáp ánh sáng rơi vào góc này, năm Canh lại rơi vào góc khác. Vì thế hai người cùng con giáp mà khác can thì lá số khác nhau rất nhiều.
2. Vị trí và vai trò của thiên can trong lá số
Theo cách giảng của Thầy Trình Minh Đức, thiên can là hệ đếm 10 phần tử thiên về thời gian, còn địa chi là hệ 12 phần tử thiên về không gian. Ghép can với chi, dương với dương, âm với âm, được đúng 60 cặp, tức lục thập hoa giáp. Vì bội số chung nhỏ nhất của 10 và 12 là 60, phải đủ 60 năm can chi mới quay về Giáp Tý.
| Tiêu chí | Thiên can | Địa chi |
|---|---|---|
| Số phần tử | 10 | 12 |
| Gắn con giáp | Không | Có |
| Gắn tháng, giờ | Không trực tiếp | Có |
| Trên lá số | Can gắn vào từng ô theo năm sinh | Tên 12 ô cố định |
| Sao an theo | Tứ Hóa, Lộc Tồn, Kình Đà, Khôi Việt, Triệt, Thiên Quan, Thiên Phúc | Vòng Thái Tuế, Mã, Đào Hoa, Hoa Cái, Hồng Loan, Cô Quả… |
Sai can năm là sai một loạt sao quan trọng nhất của lá số. Lỗi hay gặp là sinh đầu năm dương lịch nhưng vẫn thuộc năm âm lịch cũ, nên can năm phải lấy theo năm âm lịch. Xem bài năm sinh âm lịch trong Tử Vi.
3. Bảng 10 thiên can và những gì mỗi can đặt lên lá số
3.1. Âm dương và ngũ hành của 10 can
| Can | Hán | Âm dương | Ngũ hành |
|---|---|---|---|
| Giáp | 甲 | Dương | Mộc |
| Ất | 乙 | Âm | Mộc |
| Bính | 丙 | Dương | Hỏa |
| Đinh | 丁 | Âm | Hỏa |
| Mậu | 戊 | Dương | Thổ |
| Kỷ | 己 | Âm | Thổ |
| Canh | 庚 | Dương | Kim |
| Tân | 辛 | Âm | Kim |
| Nhâm | 壬 | Dương | Thủy |
| Quý | 癸 | Âm | Thủy |
Quy luật rất đều: can ở vị trí lẻ là dương, vị trí chẵn là âm. Cứ hai can liền nhau chung một hành, năm hành nối nhau theo chiều tương sinh Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy. Ngũ hành chỉ có năm, nhân đôi thành mười để mỗi hành có một can dương và một can âm.
3.2. Các sao an theo can năm sinh
| Can | Lộc Tồn | Kình Dương | Đà La | Thiên Khôi | Thiên Việt | Triệt | Can ô Dần |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Giáp | Dần | Mão | Sửu | Sửu | Mùi | Thân, Dậu | Bính Dần |
| Ất | Mão | Thìn | Dần | Tý | Thân | Ngọ, Mùi | Mậu Dần |
| Bính | Tỵ | Ngọ | Thìn | Hợi | Dậu | Thìn, Tỵ | Canh Dần |
| Đinh | Ngọ | Mùi | Tỵ | Hợi | Dậu | Dần, Mão | Nhâm Dần |
| Mậu | Tỵ | Ngọ | Thìn | Sửu | Mùi | Tý, Sửu | Giáp Dần |
| Kỷ | Ngọ | Mùi | Tỵ | Tý | Thân | Thân, Dậu | Bính Dần |
| Canh | Thân | Dậu | Mùi | Sửu | Mùi | Ngọ, Mùi | Mậu Dần |
| Tân | Dậu | Tuất | Thân | Dần | Ngọ | Thìn, Tỵ | Canh Dần |
| Nhâm | Hợi | Tý | Tuất | Mão | Tỵ | Dần, Mão | Nhâm Dần |
| Quý | Tý | Sửu | Hợi | Mão | Tỵ | Tý, Sửu | Giáp Dần |
Ba điều đáng nhớ từ bảng này:
- Kình Dương luôn đứng ngay sau Lộc Tồn, Đà La ngay trước, nên ba sao luôn nằm ở ba ô liền nhau.
- Lộc Tồn không bao giờ ở Thìn, Tuất, Sửu, Mùi. Ngược lại, Kình Đà hay rơi vào bốn ô ấy, nơi chúng miếu địa.
- Triệt và can ô Dần đi theo cặp can cách nhau năm bậc: Giáp với Kỷ, Ất với Canh, Bính với Tân, Đinh với Nhâm, Mậu với Quý.
3.3. Tứ Hóa theo 10 can
| Can | Hóa Lộc | Hóa Quyền | Hóa Khoa | Hóa Kỵ |
|---|---|---|---|---|
| Giáp | Liêm Trinh | Phá Quân | Vũ Khúc | Thái Dương |
| Ất | Thiên Cơ | Thiên Lương | Tử Vi | Thái Âm |
| Bính | Thiên Đồng | Thiên Cơ | Văn Xương | Liêm Trinh |
| Đinh | Thái Âm | Thiên Đồng | Thiên Cơ | Cự Môn |
| Mậu | Tham Lang | Thái Âm | Hữu Bật | Thiên Cơ |
| Kỷ | Vũ Khúc | Tham Lang | Thiên Lương | Văn Khúc |
| Canh | Thái Dương | Vũ Khúc | Thiên Đồng | Thái Âm |
| Tân | Cự Môn | Thái Dương | Văn Khúc | Văn Xương |
| Nhâm | Thiên Lương | Tử Vi | Tả Phụ | Vũ Khúc |
| Quý | Phá Quân | Cự Môn | Thái Âm | Tham Lang |
Tứ Hóa tuổi Canh có quan điểm khác
Bảng trên ghi tuổi Canh là Thái Dương hóa Lộc, Vũ Khúc hóa Quyền, Thiên Đồng hóa Khoa, Thái Âm hóa Kỵ. Một số trường phái lại cho Thiên Đồng hóa Kỵ ở tuổi Canh. Thầy Đức khẳng định nhiều lần rằng tuổi Canh là Thái Âm hóa Kỵ, và site theo cách này. Nếu bạn đối chiếu với lá số lập ở nơi khác thấy lệch ở tuổi Canh, nguyên nhân thường nằm ở đây. Chi tiết ở bài Tứ Hóa.
4. Ứng dụng khi luận lá số
4.1. Những quy luật rút ra từ bảng Tứ Hóa
- Chín sao từng hóa Kỵ: Thái Dương, Thái Âm, Liêm Trinh, Cự Môn, Thiên Cơ, Văn Khúc, Văn Xương, Vũ Khúc, Tham Lang. Thái Âm hóa Kỵ ở cả Ất và Canh.
- Ba chính tinh không bao giờ hóa: Thiên Phủ, Thiên Tướng, Thất Sát không mang sao Hóa nào ở bất kỳ can nào.
- Tử Vi không bao giờ hóa Lộc hay hóa Kỵ, chỉ hóa Khoa ở tuổi Ất và hóa Quyền ở tuổi Nhâm.
- Phụ tinh duy nhất được hóa là Văn Xương, Văn Khúc, Tả Phụ, Hữu Bật, và chỉ hóa Khoa hoặc hóa Kỵ.
4.2. Can dương, can âm và chiều đi của lá số
Can năm sinh dương hay âm, ghép với giới tính, cho ra dương nam, âm nam, dương nữ, âm nữ. Xem bài dương nam, âm nữ.
- Dương nam, âm nữ: đại vận, vòng Tràng Sinh, vòng Bác Sĩ đi thuận.
- Âm nam, dương nữ: các vòng trên đi nghịch.
- Âm dương thuận lý: tuổi dương có Mệnh ở ô dương, tuổi âm có Mệnh ở ô âm. Xem bài âm dương thuận lý, nghịch lý.
4.3. Can quyết định cục và bản mệnh
- Can của 12 ô: từ can ô Dần ở bảng 3.2, đi thuận gán can cho các ô còn lại. Can chi của ô Mệnh cho ra nạp âm, từ đó định cục. Xem bài cách tính cục.
- Bản mệnh: can chi của năm sinh cho ra hành nạp âm của tuổi. Cùng chi Tý mà can Giáp là Kim, can Bính là Thủy, can Mậu là Hỏa. Xem bài ngũ hành nạp âm.
Can năm và can cung là hai thứ khác nhau
Mỗi lá số chỉ có một can năm, nhưng có tới 12 can cung, mỗi ô một can. Can năm quyết định Tứ Hóa, Lộc Tồn, Kình Đà, Khôi Việt, Triệt và bản mệnh. Can cung được suy ra từ can năm, dùng để tính cục và nạp âm của từng ô. Khi ai đó nói “can”, bạn nên hỏi lại là can của năm sinh hay can của một cung cụ thể, vì hai thứ dùng vào hai việc khác nhau.
4.4. Mười can, mỗi can một dấu ấn cần soát
Khi cầm một lá số, biết can năm là bạn đã biết những điểm cần soát đầu tiên. Dưới đây là dấu ấn của từng can, bám theo các trang sao và cách cục đã viết.
- Giáp: Liêm Trinh hóa Lộc. Mệnh Liêm Trinh độc tọa ở Dần, Thân tuổi Giáp là thượng cách. Thái Dương hóa Kỵ, nên xem Thái Dương đang ở cung nào. Kình Dương ở Mão làm cách Cự Cơ Mão Dậu bị phá ở Mão.
- Ất: Thiên Cơ hóa Lộc, Tử Vi hóa Khoa. Thái Âm hóa Kỵ. Lộc Tồn ở Mão.
- Bính: Thiên Đồng hóa Lộc, Thiên Cơ hóa Quyền. Liêm Trinh hóa Kỵ nên soát luật Tù tinh Hóa Kỵ nếu Liêm Trinh ở Mệnh.
- Đinh: Thái Âm hóa Lộc, Thiên Đồng hóa Quyền. Thiên Đồng ở Tuất có Hóa Quyền là cách Hóa tinh phản quý. Cự Môn hóa Kỵ.
- Mậu: Tham Lang hóa Lộc, rất đẹp cho Vũ Tham. Thiên Cơ hóa Kỵ, người Mệnh Thiên Cơ nên để ý chuyện suy nghĩ quá nhiều.
- Kỷ: Vũ Khúc hóa Lộc, Tham Lang hóa Quyền. Văn Khúc hóa Kỵ, chú ý giấy tờ, lời hứa.
- Canh: Thái Dương hóa Lộc, Vũ Khúc hóa Quyền. Thái Âm hóa Kỵ theo cách site dùng. Lộc Tồn ở Thân.
- Tân: Cự Môn hóa Lộc. Cự Môn ở Tý, Ngọ tuổi Tân là Thạch trung ẩn ngọc. Văn Xương hóa Kỵ.
- Nhâm: Thiên Lương hóa Lộc, Tử Vi hóa Quyền. Vũ Khúc hóa Kỵ, đây là thế Thầy Đức hay nhắc phải cẩn thận khi Vũ Khúc Kỵ xung thẳng vào cung quan trọng.
- Quý: Phá Quân hóa Lộc, Cự Môn hóa Quyền. Tham Lang hóa Kỵ.
Mẹo: nhìn bốn sao Hóa trước, rồi mới nhìn sao khác
Khi mở một lá số, hãy tìm ngay bốn sao Hóa theo can năm và xem chúng rơi vào cung chức năng nào. Hóa Lộc ở đâu là chỗ có lộc, Hóa Kỵ ở đâu là chỗ cần cẩn trọng. Chỉ một thao tác này đã cho bạn bộ khung để đọc phần còn lại của lá số.
4.5. Can và các thế giáp, thế Triệt
- Giáp Khôi Việt: chỉ tuổi Bính, Đinh (kẹp Tuất) và Nhâm, Quý (kẹp Thìn) mới có thể có. Xem Giáp Khôi giáp Việt.
- Giáp song Lộc: cần Lộc Tồn và Hóa Lộc ở hai cung kề Mệnh. Vì Lộc Tồn và Hóa Lộc cùng theo can, chỉ một số tổ hợp can với vị trí Mệnh mới có.
- Mệnh gặp Triệt: Mệnh đóng đúng hai ô Triệt của can năm. Ví dụ tuổi Mậu, Quý có Triệt ở Tý, Sửu. Xem Mệnh gặp Triệt.
5. Thiên can trong vận hạn
Năm nào cũng có một can. Can của năm đang xét đặt thêm một lớp sao lưu lên lá số gốc:
- Lưu Tứ Hóa: năm Giáp thì Liêm Trinh lưu hóa Lộc, Thái Dương lưu hóa Kỵ, với mọi người. Khác nhau ở chỗ các sao ấy đang đóng ở cung nào trên lá số của từng người. Xem bài lưu Tứ Hóa.
- Lưu Lộc Tồn, Lưu Kình, Lưu Đà: an theo can năm như bảng 3.2. Lưu Kình trùng Kình gốc thì năm ấy dễ có cạnh tranh, va chạm.
- Song Hóa Kỵ: khi Kỵ năm rơi đúng cung có Kỵ gốc, hoặc chiếu thẳng vào nhau. Xem bài song Hóa Kỵ.
- Cách dùng: sao lưu theo can năm luôn đọc cùng cung tiểu vận và cung đại vận, không đọc riêng.
6. Ví dụ minh họa: Giáp Tý và Canh Tý
Hai người cùng tuổi Tý, cùng con giáp, nhưng một người sinh năm Giáp Tý, một người sinh năm Canh Tý.
- Giống nhau: cả hai là can dương. Thiên Khôi ở Sửu, Thiên Việt ở Mùi giống hệt nhau, vì Giáp và Canh chung một cặp Khôi Việt. Các sao theo chi Tý như Thiên Mã ở Dần, Đào Hoa ở Dậu cũng giống nhau.
- Khác về Lộc: Giáp Tý có Lộc Tồn ở Dần, Canh Tý có Lộc Tồn ở Thân. Hai ô đối diện nhau, nên cung có Lộc của người này lại là cung bị Lộc chiếu của người kia.
- Khác về Tứ Hóa: Giáp Tý có Liêm Trinh hóa Lộc, Thái Dương hóa Kỵ. Canh Tý ngược lại có Thái Dương hóa Lộc, Thái Âm hóa Kỵ.
- Khác về Triệt và bản mệnh: Giáp Tý có Triệt ở Thân, Dậu, bản mệnh Hải Trung Kim. Canh Tý có Triệt ở Ngọ, Mùi, bản mệnh Bích Thượng Thổ.
- Bài học: hỏi “tuổi gì” là chưa đủ. Phải biết can năm mới an được những sao quan trọng nhất.
7. Lưu ý và hiểu lầm thường gặp
- Lấy can theo năm dương lịch: phải lấy theo năm âm lịch.
- Gộp thiên can với địa chi: hai hệ khác nhau, an những nhóm sao khác nhau.
- Nhầm Lộc Tồn với Hóa Lộc: cả hai theo can năm, nhưng Lộc Tồn là một sao có vị trí cố định theo can, còn Hóa Lộc là sao Hóa gắn lên một chính tinh hoặc phụ tinh.
- Đem phép phi hóa theo can cung vào lá số Tam Hợp: can của từng cung trên site dùng chủ yếu để tính cục.
- Quên khác biệt Tứ Hóa tuổi Canh: đối chiếu lá số từ nhiều nguồn thì kiểm tra điểm này trước.
Hiểu lầm thường gặp: can năm có Hóa Kỵ vào chính tinh của Mệnh là số xui?
Không phải vậy. Mười can thì can nào cũng có một sao hóa Kỵ, ai sinh ra cũng có một Hóa Kỵ ở đâu đó trên lá số. Kỵ ở Mệnh cho biết bạn hay trăn trở, đòi hỏi cao với chính mình, dễ vướng vào việc của chính sao ấy. Đi cùng chính tinh sáng, có Hóa Khoa hay Tuần Triệt đúng chỗ, Kỵ còn thành sự cẩn trọng, sâu sắc. Biết Kỵ nằm ở đâu là biết mình nên chậm lại ở mảng nào, đó là lối ra.
Can năm sinh của bạn đặt Lộc, Kỵ vào những cung nào?
Bảng 10 can cho biết sao nào hóa, sao nào đóng ở đâu. Còn sao ấy rơi vào cung chức năng nào và gặp những gì trong tam phương thì phải xem trên lá số cụ thể. Bạn có thể lập lá số và xem luận giải Tử Vi trọn đời để thấy dấu ấn của can năm sinh trên lá số của mình.